ପ୍ରଣବ କିଶୋର ପଟ୍ଟନାୟକ: ଏକ ସୁମଧୁର କଣ୍ଠର ଅବିସ୍ମରଣୀୟ ଯାତ୍ରା

ଓଡ଼ିଆ ସଙ୍ଗୀତ ଜଗତର ଇତିହାସ ଯେତେବେଳେ ଲେଖାଯିବ, ସେହି ଇତିହାସରେ କିଛି କଣ୍ଠ ସବୁବେଳେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ ହୋଇ ରହିବ। ସେହି ଅମର କଣ୍ଠମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହେଉଛି ପ୍ରଣବ କିଶୋର ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ କଣ୍ଠ। ତାଙ୍କ ସ୍ୱରରେ ଥିବା ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ, ଭାବପ୍ରବଣତା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଛୁଆଁ ତାଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଆ ସଙ୍ଗୀତ ଜଗତରେ ଏକ ଅଲଗା ପରିଚୟ ଦେଇଛି। ପାଞ୍ଚ ଦଶନ୍ଧିରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି ସେ ଓଡ଼ିଶାର ଶ୍ରୋତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ନିଜ କଣ୍ଠର ଛାପ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି।

ପ୍ରଣବ କିଶୋର ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ସଙ୍ଗୀତ ଯାତ୍ରାର ଆରମ୍ଭ ୧୯୫୮ ମସିହାରେ ମା ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରରୁ ହୋଇଥିବା ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ସେହି ସମୟରେ ଓଡ଼ିଆ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ସଙ୍ଗୀତ ଏକ ନୂଆ ପରିଚୟ ଗଢ଼ିବାରେ ଲାଗିଥିଲା। ଏଭଳି ଏକ ସମୟରେ ଜଣେ ଯୁବ କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀ ଭାବେ ପ୍ରଣବ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ପ୍ରବେଶ ଆଗାମୀ ଦିନରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଦୀର୍ଘ ସଫଳ ଯାତ୍ରାର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଥିଲା।

ତାଙ୍କ ପ୍ରତିଭା କେବଳ ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାରର ଗୀତରେ ସୀମିତ ରହିନଥିଲା। ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତ, ଭଜନ, ଗଜଲ୍, ସେମି-କ୍ଲାସିକାଲ୍ ଏବଂ ହିନ୍ଦୀ ଗୀତ—ବିଭିନ୍ନ ଧାରାର ସଙ୍ଗୀତକୁ ସେ ନିଜ କଣ୍ଠରେ ଜୀବନ୍ତ କରିଥିଲେ। ବିଶେଷକରି ଗଜଲ୍ ଗାୟନରେ ତାଙ୍କର ଏକ ଅଲଗା ପରିଚୟ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ସ୍ୱରର ଗଭୀରତା ଓ ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣର ସ୍ପଷ୍ଟତା ଗଜଲ୍‌କୁ ଶ୍ରୋତାଙ୍କ ନିକଟରେ ଆହୁରି ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲା।

ପ୍ରଣବ ପଟ୍ଟନାୟକ ନିଜେ କହିଥିବା ଅନୁସାରେ, ତାଙ୍କ କଣ୍ଠ ଭଗବାନଙ୍କ ଦାନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରିୟାଜ୍ ଓ ଅଭ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ଗାୟନକୁ ଆହୁରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଥିଲା। ଛାତ୍ରଜୀବନରେ ଆଲିଗଡ଼ ମୁସଲିମ୍ ୟୁନିଭର୍ସିଟିରେ ପଢ଼ୁଥିବା ସମୟରେ ସେ ଗଜଲ୍ ଗାୟନର ଶୈଳୀ ସହ ଅଧିକ ନିକଟତର ହୋଇଥିଲେ। ଉର୍ଦ୍ଦୁ ଭାଷା ଓ ମିର୍ଜା ଗାଲିବ୍‌ଙ୍କ ଭଳି କବିଙ୍କ ରଚନା ସହ ପରିଚୟ ତାଙ୍କ ଗାୟନକୁ ଏକ ନୂଆ ଦିଗ ଦେଇଥିଲା। ମେହଦୀ ହାସନ୍, ଗୁଲାମ ଅଲୀ ଓ ହରିହରନ୍‌ଙ୍କ ଭଳି ଗାୟକମାନଙ୍କ ଗାୟନରୁ ମଧ୍ୟ ସେ ପ୍ରେରଣା ନେଇଥିଲେ।

ଓଡ଼ିଆ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ସଙ୍ଗୀତର ଅନେକ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ସଙ୍ଗୀତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକଙ୍କ ସହ କାମ କରିବାର ସୁଯୋଗ ପ୍ରଣବ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କୁ ମିଳିଥିଲା। ଭୁବନେଶ୍ୱର ମିଶ୍ର, ବାଳକୃଷ୍ଣ ଦାସ, ଉପେନ୍ଦ୍ର କୁମାର, ଶାନ୍ତନୁ ମହାପାତ୍ର, ଅକ୍ଷୟ ମହାନ୍ତି, ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ କର ଓ ବାସୁଦେବ ରଥଙ୍କ ଭଳି ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ସଙ୍ଗୀତ ଯାତ୍ରା ଜଡ଼ିତ ଥିଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଙ୍ଗୀତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକଙ୍କ ଶୈଳୀ ତାଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିବା କଥା ସେ ନିଜେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ।

ତାଙ୍କ କଣ୍ଠର ଆଉ ଏକ ବିଶେଷତା ହେଉଛି—ସେ ଗୀତକୁ କେବଳ ଗାଉନଥିଲେ, ଗୀତର ଭାବକୁ ଅନୁଭବ କରି ଶ୍ରୋତାଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚାଉଥିଲେ। ପ୍ରେମର ଗୀତ ହେଉ କି ବିରହର ଗୀତ, ଭକ୍ତିର ଭଜନ ହେଉ କି ଗଜଲ୍—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୀତରେ ତାଙ୍କ କଣ୍ଠର ଭାବପ୍ରବଣତା ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଛି। ତାଙ୍କର ଅନେକ ଗୀତ ଆଜି ମଧ୍ୟ ପୁରୁଣା ପିଢ଼ିର ସ୍ମୃତିକୁ ତାଜା କରିଦିଏ ଏବଂ ନୂଆ ପିଢ଼ିକୁ ଓଡ଼ିଆ ସଙ୍ଗୀତର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଯୁଗ ସହ ପରିଚିତ କରାଏ।

ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀତ ଯାତ୍ରାର ପରିସର ମଧ୍ୟ ବେଶ ବିସ୍ତୃତ। ଉପଲବ୍ଧ ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ୨୦୦ରୁ ଅଧିକ ଓଡ଼ିଆ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ସହ ତାଙ୍କ କଣ୍ଠ ଜଡ଼ିତ ରହିଛି। ‘ମାଝିରେ’, ‘ଯୌବନରୁ ଅପରାଧ’ ଏବଂ ‘ଉର୍ମି ଅଧିର ରୂପସୀ ଚିଲିକା’ ଭଳି ଗୀତ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀତ ଐତିହ୍ୟର ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଅଂଶ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।

ପ୍ରଣବ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ଯାତ୍ରା କେବଳ ପୁରସ୍କାର କିମ୍ବା ଲୋକପ୍ରିୟତାର ଯାତ୍ରା ନୁହେଁ; ଏହା ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ, ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ସଙ୍ଗୀତ ପ୍ରତି ଗଭୀର ଭଲପାଇବାର ଯାତ୍ରା। ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ଲେବ୍ୟାକ୍ ସିଙ୍ଗର୍ ସମ୍ମାନ ସେ ସାତଥର ପାଇଥିବା ତଥ୍ୟ ମିଳେ। ଏହା ସହ ଓଡ଼ିଆ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ପ୍ରତି ଅବଦାନ ପାଇଁ ସେ ଜୟଦେବ ସମ୍ମାନରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଛନ୍ତି।

ସଙ୍ଗୀତକୁ ନେଇ ତାଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରା ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଯୁବ କଳାକାରଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣାଦାୟକ। ସେ ଯୁବ ଗାୟକମାନଙ୍କୁ ସଙ୍ଗୀତକୁ ଭଲ ପାଇବା, ନିରନ୍ତର ଶିଖିବା ଏବଂ ରିୟାଜ୍ ଜାରି ରଖିବାର ପରାମର୍ଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ମତରେ ସଫଳତା ପାଇଁ ପ୍ରତିଭା ସହିତ ନିଷ୍ଠା ଓ ଅଭ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ।

ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଓ ଗୀତର ଶବ୍ଦ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଗଭୀର ସମ୍ମାନ ରହିଛି। ଆଧୁନିକ ଗୀତରେ ଭାଷାର ମାନ ଓ ଅର୍ଥବୋଧ ପ୍ରତି ଅଧିକ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଦରକାର ବୋଲି ସେ ମତ ଦେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ ଗୀତର ଭାବ ଯାହା ହେଉନା କାହିଁକି, ଭାଷା ସରଳ, ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସୁନ୍ଦର ହେବା ଦରକାର।

ସମୟ ବଦଳିଛି, ସଙ୍ଗୀତର ଧାରା ବଦଳିଛି, ଗୀତ ଶୁଣିବାର ମାଧ୍ୟମ ବଦଳିଛି। କିନ୍ତୁ ପ୍ରଣବ କିଶୋର ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ କଣ୍ଠର ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ମୃତି ଆଜି ମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଆ ଶ୍ରୋତାଙ୍କ ମନରେ ଜୀବନ୍ତ। ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଓ ସଙ୍ଗୀତ ଯାତ୍ରା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ଜଣେ କଳାକାରର ପ୍ରକୃତ ସଫଳତା କେବଳ ପୁରସ୍କାରରେ ମାପି ହୁଏ ନାହିଁ; ଲୋକଙ୍କ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କ କଣ୍ଠ କେତେଦିନ ଧରି ବଞ୍ଚି ରହେ, ସେଥିରେ ତାଙ୍କ ସଫଳତାର ପ୍ରକୃତ ମାପ ରହିଥାଏ।

ପ୍ରଣବ କିଶୋର ପଟ୍ଟନାୟକ ଆଜି କେବଳ ଜଣେ ଗାୟକଙ୍କ ନାମ ନୁହେଁ। ସେ ଓଡ଼ିଆ ସଙ୍ଗୀତର ଏକ ଯୁଗ, ଏକ ସ୍ୱର, ଏକ ସ୍ମୃତି ଏବଂ ଅନେକ ପିଢ଼ିର ଭଲପାଇବା। ତାଙ୍କ କଣ୍ଠରେ ଓଡ଼ିଆ ମାଟିର ଗନ୍ଧ, ଭାବନାର ଗଭୀରତା ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତ ପ୍ରତି ଅସୀମ ନିଷ୍ଠା ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ। ଆଗାମୀ ପିଢ଼ିର କଳାକାରମାନେ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଓ ସଙ୍ଗୀତ ଯାତ୍ରାରୁ ଶିଖିବେ—ପ୍ରତିଭାକୁ ଅଭ୍ୟାସରେ ଧାର ଦେବା, ସଙ୍ଗୀତକୁ ଭଲ ପାଇବା ଏବଂ ନିଜ ଭାଷାର ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ସବୁବେଳେ ଉଚ୍ଚରେ ରଖିବା।

ଏହି କାରଣରୁ ପ୍ରଣବ କିଶୋର ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ସଙ୍ଗୀତ ଯାତ୍ରା କେବଳ ଅତୀତର ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ ନୁହେଁ; ଏହା ଓଡ଼ିଆ ସଙ୍ଗୀତର ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ପ୍ରେରଣା।